ผญา ( อนุรักษ์มูลมังอีสาน )

ผญาภาษิตสะกิดใจ
ความลับบ่มีให้เถิงสาม ความงามบ่ให้เถิงสี่ ความมิดความมี่บ่ให้เถิงห้าเถิงหก
ความดีฝังไว้เก้าศอก ความชั่วชักออกมาเก้าวา
ใจหนักได้กินข้าว ใจเบาได้กินกลอยหัวใหญ่
เจ้านายดีบ่เห็นแก่เงินแสนไถ่ แต่เห็นแก่ไพร่แสนเมือง
เอาลูกใภ้มาเลี้ยงย่า ปานเอาห่ามาใส่เฮือน เอาย่ามาอยู่นำลูกใภ้ ปานเอาไข้มาใส่เฮือนเอาลูกเขยมาเลี้ยงพ่อเฒ่า ปานได้ข้าวเต็มเล้าเต็มเยีย
หนูกินม้อน จั่งเห็นคุณแมว ลูกแขวนแอว จั่งเห็นคุณพ่อแม่
กินแม่นปาก อยากแม่นท้อง เทียวขี้แม่นขา
แจงแวงน้ำ ทาวหาบ่เห็นต่อน ซดแต่น้ำ คาแข้วแสม่งตาย
ไฟไหม้ป่าจั่งเห็นหน้าหนู น้ำท่วมฮูจั่งเห็นจิหล่อ
บ่มีความฮู้อย่าเว้าการเมือง บ่นุ่งผ้าเหลืองอย่าเว้าการวัด
เป็นนายให้ฮักไพร่ เป็นใหญ่ให้ฮักลูกบ้าน ขี้คร้านให้ค่อยเพียรจา
อย่าได้ไลลืมถิ้มผักกะเดาทวนเก่า บาดได้กินลาบก้อย ยังสิโอ้อ่าวหา
เข่า (ข้าว) เต็มเล้านั่งเว้ากะคือ เงินเต็มถังเว้าหยังกะได้
ทุกข์บ่มีเสื้อผ้า ฝาเฮือนเพกะพออยู่ ทุกข์บ่มีข้าวอยู่ท้อง นอนลี้อยู่บ่เป็น
ทังหลายเพิ่นแพงซิ้นปูปลายามอึดอยาก ความปากความเว้าบ่ได้ซื้อแพงไว้เฮ็ดอิหยังคนทั้งหลายเขาหวงแต่เนื้อปูปลายามอดอยาก แต่คำพูดนั้นไม่ได้ซื้อจะหวงไว้ทำไม (เอ้า!.. ส่งเสียงหน่อย)

มีแล้วอย่าหยิ่ง
เห็นว่ามีสุขแล้วผักตำนิลบ่อยากเบิ่งเห็นว่ามีสุขแล้วบ่เหลียวแลพวกเพื่อนในโลกนี้บ่ห่อนอยู่เดียวเป็นคันว่ามีผืนผ้าบ่หาแพรพาดบ่า
คันได้กินต่อนซิ้นปลากั้งบ่อยากเหลียวคันบ่สุขอยู่เรื่อยสิเหลียวหน้าเบิ่งไผอยู่แต่คนเดียวดายบ่ห่อนเป็นเมืองบ้านสินุ่งแต่ผ้าไปได้จั่งใด๋

ผู้เฒ่า สารพัดผู้เฒ่าที่อาจจะตรงกับคนใกล้ตัวของคุณบ้าง
คันแม่นผู้เฒ่าบ่เข้าวัดฟังธรรมเขาสินินทาท้วงติเตียนทั้งโลกเขาสิว่าเฒ่าแก่แดดบ่เหลียวเบิ่งทางตมเขาสิว่าเฒ่าแข้วว้ำบ่เหลียวเบิ่งทางธรรม
เขาสิกำดินพึกใส่โฮยนำหน้าเขาสิสับโขกเว้าคนเฒ่าบ่ดีเขาสิว่าเฒ่าแก่ลมบ่เหลียวเบิ่งทางหน้าเขาสิบ่ยำแยงนบท่อใยยองน้อย
เถ้าแก่แล้วหลงโลบเมียสาวเถ้าซู้หลู้นอนส้วมนำเมียเถ้ามักป้อยเอิ้นห่าเอิ้นหูงเถ้าฮ้างบ้านหาห่างหามีเถ้าว้ำเว้าตึกช้อนตึกแหเถ้าคนใบ้ฮักเพิ่นชังโตเถ้าอุดอู้หาสร้างแต่เวรเถ้าย่านลื่นการไฮ่การสวนเถ้าเก่งกล้าศีลห้าบ่มีเถ้าใจบ้าฮักแต่ลูกหลานเถ้าเค้าเม้านั่งเฝ้าแต่เฮือนเถ้าเห็นใกล้ภายหน้าบ่เหลียว
เถ้าหัวขาวมักเฝือนหาชู้เถ้าซำเซียนำสาวส่ำน้อยเถ้าหัวสูงศีลทานบ่สร้างเถ้าอัปรีย์ฆ่าสัตว์กินเหล้าเถ้าตาแฉะวางหลานบ่ได้เถ้าโมโหความตายบ่ฮู้เถ้าทำเข็ญสอนแต่ผู้อื่นเถ้าชักชวนลูกหลานไปค้าเถ้าบ่ดีวันศีลเข้าป่าเถ้าใจมารบุญโตบ่เว้าเถ้าบิดเบือนฟังธรรมบ่ได้เถ้าคันเคียวสามซาวว่าหนุ่ม
จาก : กาพย์ปู่
แนวคนเถ้าใจเบาเคียดง่ายลางเถ้าพุมพุมป้อยกลางคืนแต่ก่อนไก่ลางเถ้าพาโลล้นโลภาโลบล่ายลางเถ้าเป็นคนหัวขาวจ่อนพ่อนลางเถ้าเฮฮนดิ้นคือกะบวนสาวบ่าวลางเถ้าตีงโตได้ไปมาดิ้นด่าวด่าวลางเถ้าหัวขาวแล้วเอวกะแงนดากกะแอ่นลางเถ้าโสดาดิ้นหลงหลายเป็นตาหน่ายลางเถ้าเป็นคนเถ้าเอาแต่หลานไล่แต่ไก่ลางเถ้าหลงลืมเถ้ามัวเมาว่ายังหนุ่มลางเถ้าโมโหฮ้ายเหลือหลายตั้งแต่จ่มลางเถ้าวาจาต้านคำใดตั้งแต่ด่าลางเถ้าเป็นคนเถ้ากินกลอยป้อยเก่งลางเถ้าเป็นคนช้าทำการบ่ทันเพิ่นลางเถ้าเป็นคนเถ้าศีลธรรมบ่ได้ฮ่ำลางคนเป็นคนเถ้าหัวขาวจนปากฟ่าว
ใจดีท่อหมากฝ้ายใจฮ้ายท่อหมากตูมเอาแต่ความขี้ฮ้ายมาให้ลูกหลานกินหลายกะด่าป้อยกินน้อยกะใส่เวรยังเล่าเลาะห่อนเหล้นเชิงชู้สวากเสน่ห์กระดูกชิเข้าหม้อบ่ทันฮู้เมื่อคีงตาขุ่นปานน้ำเข้ากุมเว้าดั่งบ่าวสาวยังเล่าแหะแห่นแหล้นหลงเต้นบ่เบิ่งโตลูกหลานห้าฮ่มไม้ใจเจ้าเถ้าบ่เป็นวัดวาบ่เข้าใกล้หันหน้าเข้าแต่ดงแยงแว่นหัวยุ้มยุ้มกุมเอ้ตั้งแต่โตบ่ทันคึดถี่ถ้วนกุมต้มตั้งแต่หลานหน้าบ่ทันได้ล้างกุมป้อยตั้งแต่หลานกินบอนปากแฮ่งฮ้อนดีฮ้ายบ่ฮ่ำเพิงบาดว่ายามเข้าส้วมแนวนั้นผัดลื่นเขาคลำแต่ใต้ท้องน้อยศีลห้าบ่คนิงศีลธรรมบ่ได้เว้าเทียวเข้าตั้งแต่สวน
จาก : กาพย์ปู่

บาป - บุญ
บุญบาปนี้เป็นคู่คือเงาคันเฮาพาเล่นพามันเต้นแล่นเฮานั่งยองย่อเงาก็นั่งลงนำคันเฮาโตนลงห้วยภูเขาหลายหลั่นเงาก็ตามเลี้ยวเก๊าะเกี่ยวพันธนังอันนี้สันใดแท้ทั้งสองบุญบาป
เงานั้นไปตามเฮาสู่วันบ่มีเว้นพามันแอะแอ่นฟ้อนเงานั้นแอ่นนำยามเฮาเอาหลังนอนก็อ่อนลงนอนด้วยขึ้นต้นไม้ผาล้านด่านเขาบ่ได้มียามเหินห่างไกลกันได้มันก็ติดต่อก้นนำส้นผู้ทำ นั้นแหล่ว